Li eche ta pas abtel ta Martomo Rey

IMG-20140616-WA0009Teynan ta 28 Octubre, li vo’one li batotkotik ta mil vakax ta colonia parasio ta yak’ol nibak xchi’uk yantik’o jchi’iltak ta Saklume. Tey li vayotkotik ta coloniae. Ja’to li sutotkotik ta jun’o k’ak’al.

Li Lolene tey ixchi’in komel li jme’e tey ta snaik li jme’ jtote. K’alal li yultal ta jnae oyxatal ep jbek’et pero li vo’one yansba’onox li ko’one yu’un mu to jna’ k’uxi taxkom’o li k’opetike.

K’alal ta k’in Santoe mu’yuk buy lek jun ko’on li ve’ ikuch’ ul. Ta xmal k’ak’al ta chib Noviembre i’ech’ stzakikon tey ta Saklume li yik’iktal ta chukel ta kavilto ta jteklum. Oy me jun xibnel li Lolene kax sbi tojtzotz yo’on tajmek primero ta sk’an’ox chi smil ta chukel. Oyto yan skremaltak li Lolene pero mu’yuk k’usi xi yalbeikon mu’yuk istik’sbaik ta k’opetik.

Ali kaxe ja’ istzob sk’opik ta cha’vo’ xchi’ul stot li me’el Xunka’ ta Atz’ame ja’ li buch’u li antz ijch’ake. Isk’an bei pavor comisariado li xchuktal ta ch’ojon k’alal jteklum.

K’alal li yutal yu’unik ta kaviltoe isk’oponik alkateetik; ¨_Abolajan alkalte tik’o ta chukel li vinik li’e yu’un oy tzotz smul¨, xutik li yajval kaviltoe.

¨_Lek oy ak’u ochuk tey xtal ameltzanik ok’ob¨, xi yajval kaviltoe.

Li vo’on une tey li komta chukel ta jteklum ta xmal k’ak’al ta chib Noviembre ta 1968. Jtuk tey li vay ta yut chuklebal, tey ikil jvokol ta vi’nal yu’un mu’yukto’ox ve’ebon k’alal li stzakiktale.

Ja’xa li yak’ betal ta ch’om jlik chamana li jtio Maryan ta Atz’ame ja’ li yitz’in li jtote.

Isakub osil ta oxib Noviembre tey tik’ilon ta chukelta balunenbnan ora sob ik’otik skotolik li jchuk vanejetike. Isk’oponik preserente ti yu’un la ak’u slok’esikon jlikeluk yu’un la smeltzaj ta alel tik’ope.

K’otemik skotolik: li kaxe xchi’uk yajnil. Ik’otiknoxtok li sme’ stot li me’el Xunka’e. kapem sjolik skotolik ik’otik ta kavilto. Mol Chep sbi li Mole. Li sme’e me’el Maruch sbi sme’ stot li Me’el Xunka’e.

Tey ik’otik mayoletik yich’oj k’otel syaveik isjamik li ti’  chuklebale ¨- lok’an la ech’el yu’un la ta smeltzaj la mule¨,  xi yutik li mayoletike. ¨_Buneo¨xkut li vo’one li lok’ li bat jk’opon jpask’opetik ta xchotlebik;

¨_Me li’ oxuke tot preserente, totik alkalte; ¿me cha abolajik cha meltzanbeikon li jmule yu’un ijta ti jmule¨, xkut li jpask’opetike.

¨-Aa lek oy jk’eltik k’uxi ta xkom’o tana li k’ope. Ka’ikik k’usi chal li xchi’il li tzeb avik’oje¨, xiik li jpask’opetike. Ba’ yi isjak’ li preserentee; ijak’batik ¿ k’usi x’elan ijatav lok’el ta sna li tzebe?

Li kaxe xchi’uk li yajnile iyalbe skotol li jpask’opetike ti k’usitik x’elan ijatav lok’el li xchi’ile. Oy la yil yu’un noxtok yu’un la smanojbe sk’u’tak, xchi’uk la noxtok smanejbe la spoxil yu’un la ipto’ox li yixlel li kaxe.

Li Lolene oyto’ox ach’ smocheb sk’u’unoj k’alal ibat ta kaviltoe; li yajnil li kaxe tey ispojtal ta k’avil li yach’ mocheb li Lolene. Yu’un la ja’ smanojbeik snaul li me’el mole. Pero ja’ la sjaloj stuk li Lolen une.

Ja’xa nox yech ta slok’es’o sk’ak’al yo’onik; li kaxe iyalbe li jpask’opetike ak’u la komikon ta chukel chanib xemana. Ta k’ak’altike ak’u la abtejkon li ta ak’ubaltike tik’li kon la ta yut cheklebal chi vay.

Li jpask’opetike mu’yukbuy ixch’un skotol li k’ucha’al tzk’an li kaxe. Ikom sk’oplal vo’ lajuneb k’ak’al tey chikom ta abtel ta kavilto . ta k’ak’altik chi abtej. Ta ak’ubaltik tey chi vay ta yut chuklebal.  Li vo’one ikajk’op ta persa yu’un mu’yuk k’usi stak’ jpas ch’abal jtak’in chik’opoj’o mas.

Li Lolene batem uk ta kaviltoe ixchi’in sba xchi’uk li jme’e ibat uk li jtote. K’alal jpojbat li yach’ mocheb li Lolene, ch’abalxa smocheb ikom. Ja’ iyak’ jlik smocheb li jme’e.

Li kaxe kapemtajmek sjol mu sk’an k’openel. Li vo’one ta jlajes’ox li jmule ta jk’opn’ox ikak’be’ox pox preskto teyta kaviltoe pero me ja’uk sk’an k’oponel tajmo. ¨Bueno yiluk yil che’e tey k’alal xi chi otkotik xchi’uk li Lolene.

Li me’el Xunka’e xchi’uk sme’ stote isk’oponik li jpask’opetik noxtoke iyalbeik me ta la xkak’be sve’eb ta jujun u li yol li me’el Xunka’e.

Iyalik li jpask’opetike ti yu’un onox la ta xkak’be ta persa sve’eb yol li antze; ja’ xkaltik k’uch’al pension ta jujun u ta xich’ li k’ox unen skuenta ta xve’oe.

Ikalbekotik li jpask’opetike ti ta xkak’bekotik yixim xchi’uk stak’in k’alal meta x’ipaje. Ja’nox yech ikom sk’oplal.

K’alal ilajtal li k’ajchobtik ku’un ta olon osil Diciembre ikak’be yixim xchi’uk stak’in li k’ox tzebe ja’nox yech ta xkak’ulanbe; xchi’uk stojol poxetik k’alal ta x’ipaje.

K’alal ich’ixa’ox li k’ox tzebe tey ibat ta snaik li jme’ jtote teyxa ta xkak’bekotik ta komen li sve’ele.

Ta slajelxa’ox li k’opetik ta kaviltoe, li vo’one tey’onox li kom kich’ kastiko ta chukel ta jteklum. Sk’oplal’ ox vo’ lajuneb k’ak’al li kastikoe yu’un ja’ yech sk’anojkomel ta kavilto li skremal li Lolene. Tey li abtej jujun k’ak’al; ta ak’ubaltike tik’ilon ta chukel chi vay.

K’alal ta ak’ubaltike mu’yuk lek jk’u ‘ chi vay ta yut chuklebale; toj’ech’om sik tajmek tey ta xlik tzeluel ta kok. Tey ta xkuch ku’un jujun ak’ubal.

K’alal inel xa’ox vaxakib k’ak’al teyon ta kastikoe; tey ik’ot ta kavilto ta sob li jtio Maryane; k’ot yalbon ka’i ti ak’u la batikon ta k’ajchotik ta Soktom yu’un la ja’ yech stakojmantal li bal tio skuenta yav chobtike. Yu’un la ta x’och svakax li yajval osile ti me ilaj li k’ajoje.

Ikalbe li vo’one; _¿ pero k’usi ta jpas xana’ un li vo’one sk’anto xnel ku’un li vo’lajuneb k’ak’al sk’oplal chikom ta abtel i ta chukele? Xkut li jtioe.

¨_Ta jk’opon li preserente ta jk’eltik k’usi ta xal¨xi li jtio une. Ta jlikel’o tey ik’ot ta oficina li preserentee ja’ li Mol Petul Perez tey nakal ta jteklume.

¨_Li’ tal jk’oponote totik preserente yu’un cha jk’anbe pavor; me xa vak’be permiso li avajchul li’e yu’un tzotz iyul mantal yu’un kajbaltiokotik; chba jk’ajkotik jchobkotik ta Soktom,¨xi li jtioe. Yu’un oy xchob uk ta Soktom li jtioe. Iyalbe noxtok ti me ilaj li k’ajchobtike; ta sutal sneles li yabtele¨xut li mol preserentee.

¨_¿Bueno k’usi sjalil cha batik ta k’ajchobtike? Xi li preserentee.

¨_Chi batotikotik oxibuk xemana¨, xi li jtioe.

¨_Bueno teyuk che’e ak’u lok’ul ech’el pero ja’ to ta xmal k’ak’al tana lavie tato x’abtej¨ xi noxtok.

¨_Abolajan che’e totik preserente xavak’be ech’el permiso tana¨. Xi li jtioe. ¨_Lek oy te ta xbat tana xi.

Li yalbe li Mol preserentee: ¨_ li vo’ote cha lok’ech’el tana, pero xa sutmetal aneles li avabtel ti sk’oplal li’ chakom vo’ lajuneb k’ak’ale. K’alal me nelem avu’une; ti me oy to k’usi chba snopbot amul ta jobel, me tzk’an cha xchuk ta tz’akal li xchi’il li avajnile; vo’on xa cha jpoj¨, xi li mol preserentee.

¨_lek oy totik preserente ta xi sutal ti me ilajtal ku’un li kabtel ta soktome¨, xkut li mole.

Ja yech li lok’tal un, li yutal ta jna ta xmal k’ak’al. Teyxa oy chis mala ta jna li Lolene. Pero solel tzebto’ox tajmek.

Li jok’ tzajxanox chib oxib k’ak’al ta jnae ja’xa nox ijmala tzmeltaj li jk’oxoxe. Ja’xa ismeltzan li Lolene. Li batotkotik xchi’uk li jtioe, yu’un tey smeltzanoj xchob uk. Li jok’tzajotkotik nan oxib xemana ta k’ajchobtike.

K’alal ilaj li kabtelkotike li sutotkotiktal ta jnakotik; iyultal ti kiximkotike.

Ikak’be yiximik li jk’ox tzebe xchi’uk li sme’e. li ay jkomtzanbe ta snaik ta Atz’am.

Ja’ ych toj’abolsba li jkuxlejal i’ech’tal li k’ak’ale yu’un chi sk’aniknok tajmek li antzetike.

K’alal mu’yuk to’ox kik’ojba xchi’uk li Lolene; jk’anojxa’nox kabtel ja’ li martomoil ta eklexya ta Atz’ame. Teyxa’ox tzakal ta slistaik l pixkaletik skuenta eklexyae.

K’alal ikik’ jbakotik xchi’uk li Li Lolene; sk’anxa’ox chanib jabil chi och ta martomo jch’ulme’tik. Lik xa jnopkotik ta cha’vo’ k’usi ta jpaskotik;

Li vo’one li batulan tajmek ta paskanal, libat jsa’ abtel ta Tuxta. Skotol xemana chi k’otilan. Ja’ nox chi sutilantal ta jna ta jujun savoro. Chi sut ech’el ta Tuxta ta xmal k’ak’al ta Rominko. Ja’ nox yech ta jpasulan k’alal lajemto’ox li abtel ta chobtike.

K’alal ta sta yorail li abtel ta chobtike; li bat ta pas chobtik ta Soktom slajebxa jabeil. Ijatal lek li ixime; k’alal li ay jk’ajtal li chobtik ibat uk ta Soktom li Lolene bik’ito’ox li sba yole ja’ li Maruch lavie.

Xi’elsba li buy chi xanav ta bee yu’un spa’i’ojon buy ch xanav li xchi’il Lolene ja’ li kaxe yu’un onx mu’yuk buy ilaj yo’on tajmo k’alal ikik’ jbakotik xchi’uk li kajnile. Yajoj’ox la ta jamal ti yu’un ch smile. Li vo’one mu’yuk to buy k’otem ku’un li orae; mu’yuk buy li laj. Mu masuk chi xanav ta belal Nabenchauc k’alal chi k’ot ta Tuxtae; ta jun’o be chi xanav.

Ch_ba jmala karo ta Nachig: ta belal Nachig chi muy ech’el k’alal chi bat ta Tuxtae.

K’alal chi sutal ta jujun Savaroe bak’intik me oy jchi’iltae tey chi yal ta karo ta Nabenchauc. Bak’intik noxtok jtuk chi sutal; time ik’ xa’ox li osile tey chi yal ta anil ta karo ta Nabenchauc, sujem chi yaltal ta anil ta belal Nabenchauc.

Li jun veltae mas ba’ yie; sk’oplal chi bat ta ak’in chobtike ta Soktom. Ta sob li muy ech’el ta Nabenchauc janox li ay kak’ k’usuk ku’un; k’alal li sutale tey smakojon ta be teyta vitztik; snak’ojto’ox sba ta muk’ta yoktoj; tey ta xokon be.

Li vo’one ta’onox xi xi’ jutuk jchi ch’el ta xa’i li jpat jxokone ti yu’un oy k’usi paltae; ta jk’eeel eh’el osil: K’alal ikile tey ilok’tal ta xokon be li kaxe. Sjelp’unoj smachita oy sna li smachitae. Pero yu’un jp’elxal yu’un la chi smil tajmoj. K’alal ikil titeyxa ilok’tal li jk’ontae ijtombeyaletal anil. Snutzojontal. ¨__Malao va’lanto un ijolachingada¨, xi li jk’ontae.

Mu’yukbuy li va’i maas tzotz ikak’be yipal li anile. Nopolxa’ox li Petztoje teyxa iskomtzan sba ta be. Li vo’one li tal’ onox k’alal jna. Yul kalbe ya’i li Lolene ixi’ uk yu’un la chopol cha’i ti me oy bu xi lajta milel ta bee.

Li jun velta ta slajebxae li batotkotik ta k’ajchobtik ta Soktom xchi’uk li Lolen skuchoj ech’el bik’it snene’ ja’ li Maruche ja’to’ox yich’oj chib u li unene.

Tey chotolonkotik ta ti’il be karo ta Nabenchauc. Tey ik’otik li kaxe xchi’uk yajnil ayemik ta yutil Nabenchauc. K’alal li yilotkotik titeyonkotike; vo’on ba’yi ba smajon’ox. Pero mu’yukbuy ikuch yu’un lismaj. Litajinotkotik ta cha’vo k’ucha’al boxeo li pobre kax mu xkuch yu’un majvanej ch’abal practica yu’un. Vo’on ikuch ku’un.

Li vo’one k’alal ta jktemale jpasoj’onox practica boxeo xchi’uk jun jkaxlan Octavio sbi tey nakalto’ox ta Saklum. Li Octavioe tojlekxa’i spas boxiar. Primero li xchanubtas ta tz’akal ijtzak jbakotik ta competidor ta puro boxeo.

Yech’o k’alal ijtzakjbakotik ta puro k’obol k’obol jujuntal xchi’uk li pobre much’u sk’an’ox chi smile mu’yukbuy li laj. Ja’ilaj stuk.

Ja’ yech un tik’alal ilaj li tajimole; li vo’one ikak’ sk’ak’al ko’on tey ikuch’ pox ta Nabenchauc. Teyxa li vayotkotik ijch’amunbekotik sna li Mol Ernesto Guillen ta Nabenchauke.

Ja’to sob ta yok’omal li batotkotik ta Soktom xchi’uk li Lolene. Baltoti mu’yuk itzake ta majel li kajinile. Ep ivinaj lo’il ta yan’o krixchanoetik ti mu’yuk ikuch yu’un li kaxe. ¿ k’u yu’un ti mu’yuk ikuch yu’une ti mas tzotz vinike? Xiik la li krixchanoetike.

Li vo’on k’alal ta jkremale mu’yuk buy ta xkak’ ti ilel me jna’ boxeo. Tuk’ chi xanav lek ta jk’opon skotol jchi’il tak. Yech’o ta xalik’o li krixchanoe ¿ k’uyu’un? Xiik.

Tey li jok’tzajkotik chanib xemana ta Soktom ta jmeltzankotiktal li kiximkotike.

K’alal imeltzaj ku’unkotik tal li ixime, li sutotkotiktal ta tzobol xchi’uk yantik’o krixchanoetik titey ta spas xchobik uk ta mismo osile. Junxa ko’on li sutal yu’un oyxa kixim. Tatz’akale ch’abalxa buy ijta mas peligro. Jun ko’onkotik li yulkotik ta jnakotik xchi’uk li kajnile.

K’alal li yultae tey li kom ta jparaje junuk xemana ta jkux. Li suut ta pas kanal ta Tuxta noxtok pero jtukxanox chi k’ot. Li kajnile teyxa ta xkom ta sna ta Saklum. Ja’ yech puro abtel ta Tuxta ta jpas korexma li Enero li Febreroe, Marzo.

K’alal t asta yorail k’in vo’ob yernexe oyxa’ox jutuk jtak’in jun ko’onkotik xchi’uk Lolen, ta xi batotkotik ta Jobel k’alal ta yolonto’os li k’ine; ta jmankotik k’usi ta jk’ankotik skuenta li k’ine.

K’alal ta xlaj li k’ine chis ut ech’el noxtok ta abtel chba jsa’tal jkasto skuenta li k’in kuxele. Ta jmankotik choy, pan li Lolene jun yo’on teyta sna ta Saklum.

K’alal ilaj li k’in kuxele ijnopkotik ti ak’u yich’ vo’ li unene; ijsa’bekotik xch’ultot xch’ulme: ta Petztoj li batotkotik jsabekotik li xch’ultote; Romin Papyan ba jk’anbekotik pavor. ¨lek oy ta jpet ta ich’vo xiik xcha’va’alik xch’uk yajnil. Tey ikuch’kotik presko ta snaik.

Li sut ech’el ta paskanal ta Tuxta ta jsa’jkato skuenta ta xichi’o vo’ li unene.

Li ay chib xemana ta Tuxta. Sk’oplalxa’onox kajlokotik xa’ onox ta komon ti k’usi ta k’ak’al alil ta xu’ li ich’vo’e.

Li yultal ta abtel ta Tuxtae ta Savaro. Ta Rominkoe sobxa tatzobal li batotkotik ta Jobel xchi’uk li jkumparee li jkumale. Tey li k’otkotik ta catedral ta Jobel ja’ tey iyich’vo’ li Maruche ta 29 Mayo ta 1970.

K’alal ilaj li ich’vo’e ikik’ ech’el ta ch’ivit li jkumparee li jkumalee tzobol li ve’otkotik ta mexa ta ve’ebal ta ch’ivit teyto’ox ta San Francisco li ch’ivite.

K’alal ilaj li ve’ele ijtzakotik autobús skuenta Tuxta tey li yalotkotik ta karo ta Nabenchauc. Malemxa’ox k’ak’al. Teyto ijupkotik ta Nabenchauc li buch’u tzk’an ox chi smile yu’un ta’ox yilel xbat ta olon osil tas mala karo. K’alal li yil ti teyon ta Nabenchauc; li vo’one xchi’uk li jchi’iltake tzobol li yalotkotik ta vitz.

Li jkrontae tey isut yalel; tijil yalel ta jpatkotik yiluknox yo’on oyuk k’usi tzk’an chi yalbe. Kapemtajmek sat chi sk’el. Pero muxa k’usi xu’ spas yu’un lajxa spason ta preva ba’ yi mu’yuk ikuch yu’un.

Li vo’otkotik xchi’uk li jkumparee tzobol lik’ototkotik ta jna ta Saklum. Tey ch-malavanik li jme’ jtote. Li jme’e smeltanojxa lek ve’lil li ve’otkotik ta komon ta mexa k’ucha’al ta Costumbre. Ja’ yech ijpaskotik k’in k’alal iyich’o li Maruche.

Oyto yan skremaltak li Lolene pero mas lek yo’onik. Mu’yuk k’usi li yalbeik k’alal ikik’ jbakotike.

Ja’nox li june mu xlajtajmek yo’on ja’nox chopol iya’i k’alal ibat xchi’in vinik li stzebale. Yech ta xlo’ilajik: o skotol krixchano li buch’utik xojtakinike:’

¨__Pero k’usi stu’un muxak xbat ta vinik li xchi’ile¨, xiik li krixchanoetike.

Ti vo’nee mas jutuk teyon ta jparajee; mas teyon ta abtel ta Tuxtae yu’un tey nopemon.

Ta Enero 1971 li bat ta pas yav chobtik ta Flores ta yak’ol Sintalapa o’lolto xjelav snamlej k’uch’al Tuxtae. Tey libat ta boj’osil. Yu’un yatelxa ko’on po’otxa’ox xk’ot sk’ak’alil li pas abtel ta Atz’ame.

Imeltzajku’un li chobtike ilok’tal ep ixim. Ikich’tal o’lol ta jna. Ijchonkomel ta Sintalapa o’lol yu’un ta xtunxa’ox li tak’ine; ta xa’ox jch’am kabtel ta Diciembre 1971.

K’alal po’otxa’ox xi’och ta martomoale ijk’oponkotik ba’yi li totil me’ile ja’ li Mol chep Mochilum ta Atz’ame. Ja’ijk’anbe vokol ta xtun k’ucha’al totil me’il.

Ijk’oponkotik noxtok jvabajometik. Jtamporero, xchi’uk jch’omiletik, pixkaletik, kalal ichop skotol li buch’utik ta xtunike; ja’ xanox ta jtzob skotol k’alal t asta yorail lik’usi ora ta xkich’ li kabtele.

Tato xyul ta jol k’alal tana li Lolene batz’i tzebto’ox, k’alal li ochotkotik ta pas abtel ta Atz’ame.

K’alal po’ot xa’ox chi och ta martomoale; ijtzob ep krixchanoetik ijk’anbe vokol li viniketike ta tzobol i’ayik jun k’ak’al ta tuch’ si’ ta te’ tik ta sbelal tzojlum. Ep ilok’ li javbil si’e tey ikom ta te’tik skotol.

Ikak’be sve’elik skotol li viniketik k’alal istuch’ik li si’e. oxib velta ve’el ta k’ak’al. Ta o’lol k’ak’ale tey li ve’otkotik ta te’tik. Ikuch’kotik jutuk pox.

Ibatik antzetik ta slakanik ve’lil ta te’tik. Iyich’ik ech’el ep vaj xchi’uk uch’imo; sp’inik ta slakanik’o bek’et, spulatuik skotol chapal ibat.

Li totil me’ile ja’ tey ta xnitvan ta xal mantal. Li viniketik k’alal ta xabtik ta tuch’ si’ skuenta jpas abtele mu’yuk tojbil. Ta favor nos ta slok’esik li si’e. ja’nox ta xve’ik lek ta kaxlan, chuch’ik pox. Li viniketik ta stuch’ik li si’e oy nan vo’ lajunvo’ o me oy jtob ta vo’ viniketik ta stuch’ik li si’e.

Ta skuxik ta chib ora o me ta oxib ora xmalk’ak’al, tzobol ta sutik ech’el ta sna li ach’ jpas abtele, ta xbat ve’ikuk noxtok ta na, ta xuch’ik pox. Ja’nox yech smelol ta stuch’ si’ li ochem jpas abtele. Y ja’ yech ijpas skotol k’uch’al le’e.

Skotol li javbil si’e tey ikom ta te’tik ta xtakij ba’yi. K’alal me itakijxa’oxe; li yajval si’e; o li vo’on och’em martomoone; ijk’opon skotol li buch’utik oy ska’ike, ijk’anbe favor ti ak’u skuchbeikon li si’e,ikak’anbe jujun li mete pox jujun li yajval ka’e ba’yi ayem jk’opon ta snaik jujun tal. Ch’ak bil komel sk’ak’alil k’usi ora li kuch si’e. k’alal ta sta sk’k’alile ta jtzob jayvo’ kajch’om viniketike ta skolta sbaik ta spech’el li si’e; xchi’uk ta slatzik k’alal ta xyul ta jna li si’e. ali antzetike ta spak’anik vaj; ta slakan ve’lil li me’el much’u xch’unoj li cosineraile, yu’un ta xve’ik li yajvaltak li ka’etik ta skuchik li si’e . ja’ yech ijpas k’alal li och ta  martomoale. Yu’un ch’abalto’ox ta xk’ot karo ti vo’one k’alal li ech’ ta pas abtel ta Atz’ame

Ta yanxa’o k’ak’alnoxtok ibatik sa’ iktal toj skuenta tzakeb k’ok. ibatik cha’vo’ oxvo’ jch’omiletik.

Ja’ ijch’amunbe sna li jtot jme’ skuenta pas abtele ja’ li Mol Chep Mochilum ta Atz’ame; ja’ nox sbol li jote ja’ svix jtot li yajnile.

K’alal istaxa yora li k’in paxku’altik ta Atz’ame ik’otik ta jna skotolik li kajch’omtake; ik’otik iten kamaro xchi’uk yajnil ja’ li Mol Xun jobeltik ta Petztoje.

Ik’otik noxtok li jtamporeroetike; xchi’uk li jvabajometike. Ep krixchanoetik istzob sbaik ta jna.

Ta ak’ubaltike oy pasyav kaxa ja’ ta smeltanik li pixkaletik xchi’uk jch’omiletik. Ta stz’ukubtasik ta nichimetik ta xaklaj leklek sba ch-kom li yav li skaxail k’usuk yu’un li jch’ulme’tik Rosaryoe.

K’alal tzmeltzaj yav kaxae lek tajmek k’in sjunlej ak’ubal tey ta jna li jvabajometike ta stijik svobik ta xi’ ak’otajkotik ta zon xchi’uk li totil me’ile.

Yech noxtok ta stijik zonik li jtamboreroetike. Oy uch’bajel. K’alal me ilaj pasyav kaxae ta xlik muk’ta ve’el ta mexa: jvabajometik , jtamporeroetik, jten kamaro xchi’uk skotol jch’omiletik, pixkaletik.

Li totil me’ile slapojxakita spech’o sjol ta tzajal pok’el ta xak’ krasiak’alal ta xilik li ve’e le. Ja’ yech jpaskotik. Ti me ilaj li ve’ele tato xi’ak’atojkotik jlikeluk tey uk li mayole.

Li mayol xkaltike; ja’ bankilal ta pas abtel. Li martomoale; ja’ itz’inal ta pas abetel.

K’alal ch-laj smelol li pasyav kaxae li jelavotkotik ech’el ta sna li mayole; tzobol li batotkotik jkotolkotik xchi’uk jvabajometik, jtampoereotik, jtenkamoroetik yu’un ta smeltzaj yav perol ta sna li mayole. Ali perol xkaltike jun lamina cuadrada k’uch’al p’in; tey ta x’och li ya’lel Atz’ame.

Li yajch’omtak li mayole sa’ojikxa ep ton ta smeltzanikiun simiento ta xchoti’o li perole; pero pujul ta xkom ta yolon yo’ buy ta x’och li k’ok’e skuenta ta xta’aj’o li Atz’ame. Ko’ol xchi’uk orno.

Ja’nox yech oy k’in ta sna li mayol k’alal ta pas yav perole. ¨tzpas yav mayol¨xi ta alel lik’ope.

Ta sna li mayole oy ak’ot. Me ilaj li ak’ote ta xlik muk’ta ve’el, ta xve’ik skotolik li k’u yepalik oy li krixchanoetik ta sna li mayole. Oy pox, oy uch’ ul. Ja’ yech ta sakub’o li osile; time ilaje.

Ta xch’ak sbaik jlikeluk; li martomo jch’ulme’tike xchi’uk yajch’omtak taxbatik ta snaik. Ja yech ijpaskotik un.

Teyta ta jmalakotik ora ta jnakotik ta xk’otik jtomvanej; ja’ ta xtamvan li lok’em martomoe xchi’uk stot sme; xchi’uk jtamporerotik ta stijik stampolik. Teyta xtalik ta eklexya li jtomvanejetike.

Ba’yi ta xtome ech’el ach’ mayole; ta krasia ch-k’otik li jtamvanejetike; tey tzk’opon sbaik ta mero makna . me ilaj li krasiae ta x’ochik jlikeluk ta yut na li jtamvanejetike. Ta xak’ oxp’is spox li mayole; xchi’uk ul ja’ ta xuch’ik li jtamvanejetike. Me ijae tzobol xa ta xbatik ta eklexya ta yich’ juramentu li ach’ mayole. Ja’ ta xak’ juramentu li stot sme’ li lok’em mayole. Li ch’am juramentue tey ta xu’ ta yut eklexya. K’alal me ilaj yich’ juramentu li ach’ mayole ta x’ike ta ak’ot yu’un li lok’em martomoe.

Ja’nox yech noxtok ch-ba stamikontal ta jna li jtamvanejetike; ta krasia ch-k’ot k’opojikuk ta makna. Livo’otkotik xchi’uk li jtot jme’e tey ta jtak’tikotik ta spat makna li krasiae. Me ilaj li krasiae ta x’ochik ta yut na li jtamvanejetike ta xkak’ oxp’is jpox xchi’uk ul. K’alal ta xlaj smelole.

Tzobolxa chi batotkotik ta eklexya; ta stijik ech’el zonik li jtampoereotike. Li vo’one oy jxakita jpech’ojol ta pok’il oy lek lixton pixalal. Jchi’inoj ech’el li jtot jme’ une. K’alal li k’ot ta yut eklexyae tey ijch’om li juramentu. K’alal ilaje li yik’ik ech’el ta ak’ot yo’ buy li jbajometike. Le’e ta 9:00 nan ora sob.

Me ilaj le’e, tzobol chbatik skotolik ta sna poko’ martomo jch’ulem’tik ch-ba stomik tal li skaxail sk’u’tak li jch’ulme’tike. Ta xbatik li jtamporeroetike; ta stijik smusikaik. Tey ta xk’ot ta eklexya l kaxae.

Li pixkaletike ta stambeik sk’elel li k’usuk yu’un li jch’ulme’tike. Oy ep k’uiletik xchi’uk efectivo tak’in oy ep ualetik=coyares¨li cha’vo’otkotik xchi’uk li jbankil mayole; vo’onkotik ta xkich’kotik entrokal skotol li k’usitik oy ta yut skaxa li jch’ulme’tike. Pero jaaal tiempo ta xich’ k’alal ta snitik li pixkaletike.

K’alal me istaxa o’lol  li snitel li uale li tak’ine, li k’u’iletike; vo’onkotik xa ta xkak’tik jpoxkotik. Ta xjelav oxib velta p’isbil pox k’alal po’otxa ta xlaje.

Li k’alal ta xlik stamike; ja’ ta xak’ spox li jlok’eletike; poko’ jpas abtel xkaltik.

Time ilaj snitik skotol une ta stzakik ta vun li pixkaletik tik’usi yepal oy skotol li k’usuk yu’un li jch’ulme’ ti Rosaryo une. Li pixkaletike ta smakik ta yave li kaxaetike.

Ta xbat un tey ta xk’ot ta jna li skaxa li jch’ulmetike. K’alal ch-k’ot ta jna li kaxae ep tajmek krixchanoetik ibatik ta jna; skotolik li lok’em jpas abtele; xchi’uk yajch’omtak. Xchi’uk kajch’omkotik li vo’onkotik ach’ martomonkotike; jvaba jometik skoootol ta xve’ik ta xuch’ik ul li krixchanoetike k’alal ta xk’ot li kaxae. Ja’ yech i’ech lik’in k’alal li och ta martomomoale.

Li vo’onkotik xchi’uk li Lolene li talotkotik ta naklej jun jabil ta yutil Atz’am. Li jme’ jtote tey’ onox ikomik ta Saklum. Pero ta xtalik k’alal oy k’usi ta jpaskotik me balte:

Yech noxtok k’alal ta jujun k’in ta jteklume ta xtal li jun bik’it jch’ulme’tik Santa Roxa sbii ja’ ta xyul ta jujun k’in ta jtklum. Yech li vo’on k’ucha’al martomoone ta xital jchi’inkotik tak’in li Santa Roxae. Ta xtal uk li pixkaletike vo’onoxn ta jk’anbetal vokol ta xtalik li pixkaletike.

Tey ta jch’amunkotik na ta jteklum; li Lolene xchi’uk li jme’e ta xtalik uk ta k’in ta smak’lanik li pixkaletik chkik’tale xchi’uk yan ka jch’omtak. Chi jok’tzajotkotik oxib k’ak’al li bik’it k’ine.

Ali k’inetik ta jteklume ja’ik li’e

  1. K’in esquipula ta 13-15 Enero
  2. K’in xanchavaxchan 19-22 Enero
  3. K’in chanib yernex ta Marzo
  4. K’in vo’ob yernex ta Saklum ta Marzo
  5. Sk’in jch’ultotik sagrado corazon ta jteklum Junio
  6. Sk’in Santorenzo 8-11 Agosto ta jteklum
  7. Sk’in Rosario Octubre ta jteklum
  8. Sk’in jch’ulme’tik Ansunción ta Nibak 13-16 Agosto
  9. Sk’in jch’ulme’tik Guadalupe ta Nabenchauc 10-12 Diciembre

Ja’ skotol li k’inetik li ayotkotik xchi’uk li jch’ulme’tik Santa Roxae. Ta jujun k’inetike ta jchap k’usitik ta xtun: ixim chenek, pox, cohete, sik’alal, gastoetik skuenta li jujun k’ine.

K’alal ta jujun li k’inetike ta jlap ech’el traje skuenta mayordomo. Ta xiyik’ik ta ak’ot li martomoetike yu’un oy epal martometik li ta jteklume; oy 12 mayordomos:

  • Martomo jch’ulme’tik bankilal itz’inal        2
  • Santo Rominko Bankilal itz’inal                    2
  • Santa Cruz     bankilal itz’inal                        2
  • San Antonio      bankilal itz’inal                    2
  • Sakramentu   bankilal itz’inal                       2
  • Xanchavaxchan                                              2

Ta jujun vo’lajuneb k’ak’al li balte’ k’alal li ech’ ta martomo jch’ulme’tik ta Atz’ame.

Li jujun balte’e ta jsa’ ep nichim, ch’ib , ech’, jisbil xaktoj stek’el toj, pox, sik’alal ve’lil.

Taxi skoltaik ta balte’ li pixkaletike xchi’uk li jch’omiletike. K’alal me ilaj li balte’e ta xi ve’otkotik ta jna jkotolkotik. Ja’ yech jujun vo’lajuneb k’ak’al; li sk’ak’alil li balte’e ta Savaro.

Jujun k’ak’al ta sjunul jabil ta sob ta xmal ta xkak tikotik ch’ailal pom; xchi’uk kantela tey ta eklexya ta Atz’ame xchi’uk ta jna li buy skaxail sk’u’tak li jch’ulme’tik Rosarioe.

K’alal mu’yuk teyon ta jna ta Atz’ame bak’intik chi k’ot ta abtel o me chi bat ta yan’o mantal: ja’ ta xak’ pom kantela li Lolene.

K’alal ta k’in san Juan 24 Junio ta jpaskotik lek k’in yu’un ja’o o’lol jabil li kabtelkotike. Ja’ yech smelol ta jpaskotik ta persa tzotz sk’oplal. Primero ta jchapan skokotal: ixim, chenek: pox, sik’alal, azuka, café, pan, ep bek’et. Ta jtzob skotol li jch’omiletik ku’une ta xlik ta 24-26 Junio.

Ta xk’otik jvabajometik tey ta jna. Oy balte’ ta 24 Junio sjunul ak’ubal oy lek k’in ta xlok’ ual ta ak’ubaltik. Ta slap yual li jch’ulme’tik ta chib o me ta oxib ora ik’luman sob ta 25 Junio. Ta o’lol k’ak’al:

Ta xk’otik li martomorey bankilal itz’inal cha’vo’ ta svula’onik li mayol ta Atz’ame. Li cha’vo martomoreye ta xak’beik smoton li mayole jun muk’ta moch matanal puro vaj, kaxlanvaj pisilvaj bek’et. Ta xak’ik ach’pop, ach’ kuveta skuenta ta slok’es’o li ya’lel Atz’ame.

Li martomoreyetik xchi’uk li mayole ta x’ak’otajik ta sna li mayole yu’un tey ta stij svobik li jvabajometike.

Ja’to ta sutik ech’el ta jteklum ta xmal k’ak’al ta 26 Junio li martomoyetike; ta yok ta sutik ech’el yu’un la ja’ yech li smelole.

Li vo’on martomo jch’ulme’tik one ja’ to yech ta 26 Junio ta xlajku’unkotik li k’in skuenta o’lol jabile.

K’alal ta xk’otxa’ox sk’ak’alil li muk’ta k’in Rosarioe toj’ep ta jsa’ li k’usitik ta xtune: ta jsa’ jkot vakax. Xchi’uk lajuneb limeton Pox. Chanib o me vo’ob koxtal sat ixim. Ta chapal ep gastoetik.

Li vo’one tojme’onon tajmek k’alal li ech’ ta martomoale. Ch’abal jtak’in. Ch’abal kixim, mujna’ buy tajta li vakaxe.

Li skuenta vakaxe ja’ ijk’opon li jtot jme’ skuenta pas abtele; ijk’anbe pavor ta sva’an sba ta piarol. Yu’un oy yamiko ta sjelavel Nibak: mol Juan Coctiño sbi li yamiko li Mol Chep Mochilume.

Li mol Xun Coctiñoe oy ep svakax ta srancho teyta sjelavel Nibak.

Li vo’one ba’yi li batjk’oponkotik ta cha’vo’ li Mol Xun Coctiñoe.li ay jchi’uk li anima mol Lukax ta Atz’ame. Ijak’bekotik li yajval vakaxe ¿ me oy xak’ ta pial svakax k’alal me oy piarole.

¨__Aa, li vakaxe oy pero ja’to’ti me yu’un oy ikalbekotik: ¿Buch’u chak’an ta xtal ta piarol? Xkutkotik li yajval vakaxe.

¨__Bueno lek ik’beikontal li José Mochilum ta Atz’ame yu’un ja’ lek kamiko tajmek,¨xi li mole Coctiño.

¨__Bueno lek oy ta xkik´ tikotiktal che’e xkutkotik un.

Li sutotkotiktal ta smalelnox k’ak’al ta Atz’am. Lekxa junko’onkotiktal. Yu’un yalojxa’onox ech’el li mol Chep Mochilume ti yu’un ta x’abolaj ta sva’an sba ta piarol time oy ti vakaxe. Li vo’on k’alal li yule ikalbe ya’i li jtote.

¨_Lek oy che’e jk’opontik li atot ame’e; sa’otal chibuk limete apox,¨xi yut li jtot une. Li vo’on une ijsa’ li chib limete poxe ay jk’oponkotik ta sna li mol Chep Mochilum une. Ja’nox tzotz li sjak’be ¿me xtojkun li jkot vakaxe? ¿buy la chbajtabetal stojol ti me itz’aki li oxib u plazoe.

Ikalbekotik xchi’uk li jtote li vo’one chi bat jsa’ lek kabtel ta Tuxta ti me ilaj li slok’e bal li kabtele.

¨_Bueno lek oy che’e batik jk’opontik ta sna li yajval vakaxe¨, xi li mol Chep Mochilum une. Pero j’ato ijk’oponkotik k’alal yu’un xa’ox li batotkotik ta mil vakaxe.

Kalbetik smelol buytik ital li ixime. Li ixime ch’abal ku’un ta jmoj. Ja’ ijk’oponkotik li kajten Kamaroe ja’ li mol xun jobeltik yu’un la oyxchob ta olon osil yijikxa la li ixime.

Tzotz ijk’anbekotik pavor ta jk’exbekotik li yixim li mol Xun jobeltik ta Petztoje. Ikak’bekotik chib limete pox yu’un ja’ yech smelol k’alal ta jk’an pavor skuenta li pas abtele.

¨_Bueno lek oy che’e chbajmel tzankotiktal li ixime, ¿ me ta xbat junuk avajch’om, ch-ba skoltaon ta smeltzaneltal li ixime? Xi li mol Xun Jobeltike. Ijk’anbe pavor tey nox ta smeltzantal stuk li yixime. Li povre mole tey ipas svokol ismeltzantal stuk.

Ijk’opon yan’o krixchano ta jk’exbe yixim oy me xkojtakin jun mol ta paraje Pasté Mol Manvel Chochov sbi yu’un ja’ xchi’il li kajmartomorey k’alal ko’ol li ech’otkotik ta pas abtele.

¿_Abolajan tot Manvel ak’bon jk’ex avixim yu’un mu stz’aki kixim skuenta li muk’ta k’ine? Xkut li Mol Manvel ta Paste’e?

¨_¿ Veno k’u yepal chak’an un kere? Xi ti mole.

¿ Bolajan jk’extik 6 amul? Xkut.

¨_Lek oy che’e tey xbat akuchta ta Paste’ un¨ xi li mol une. Li vo’on une ijch’amun ech’el ka’ ja’ I’ay stambontal ta ska’ li Mol Chep batzal ta Atz’ame.

Li yak’be otro jun koxtal li jtote. Ja’ yech ijtzobilan li ixim itun ku’un k’alal ta muk’ta k’in Rosarioe.

Li pox noxtoke ja’ isk’antal ta pidal ta ajil li mol Lukax ta Atz’ame.

Vokol ichap skotol ti k’usitik itun skuenta li muk’ta k’ine. Ik’otxa skotol ta jna li k’utikuke: ixim, pox, si’, toj. Ijch’amun ep tak’in noxtok ta jujun much’utik xkojtakine. Yaleltoyol yepal li yak’beik: ta $50, ta 100, ta 200, ta 300. J’o’lol k’alal itz’aki ku’un skotol li k’uyepal ta xtune li bat ta Jobel ay jmantal k’usitik ta xtun.

Istaxa yorail sk’ak’alil li mil vakaxe; ijk’anbe ech’el vokol li much’u oy ska’e ibat oxkot ka’ ta skuchtal li bek’ete.

Li batotkotik xchi’uk li piarole li mol Chep Mochilum. Xchi’uk jtot, jtio Maryan. Sob li lok’otkotik ta Atz’am li k’ototkotik nan ta o’lol k’ak’al ta sjelavel Nibak. Colonia las Cañita sbi li buy nakal li yajval li vakaxe.

Ik’ot sk’opon yajval vakax li piarole: ¨_kirii ¿ me li’ote jvan,¿ me ja’to yechot? Xili mol Chep Mochilume.

¨_li’one José ¿ me latal,? K’uxa’elan li vo’ote?

¿ me ja’ to yechon’ ya’el jváan. ¿ li’ tal jak’bot une me oy xa vak’bon ta pial jkotuk li avakaxe? Yu’un ta xtun yu’un jpas abtel ta Atz’am? Xut un.

¨__Aaa, ¿ chak’an vakax che’e José? Xi li mo ajvalile. ¨_yu’un me tajk’an un jváaá? Xi noxtok li mol Mochilume.

¨_Bueno lek oy José chakak’be, pero ¿ me xtoj yu’un li jpas abtele? Ti me mu itoj yu’une vo’ot chatoj? Xi li mol Coctiñoe.

¨__muk’usi xal avo’on jvááán ta xtoj ku’unkotik oy ep yosil li martome ta xchon ti mu yu’un mu’yuk ista ta sa’el ta abtel li stojol avakexe¨, xi li mole piarole. ¨_Bueno lek oy lajxakaltik¨, xi.

Li mol Juán Coctiñoe iyalbe jun skrem Octavio sbi li skreme; ¨_Bueno, hijo lavie chabat atzakta jkot vakax ta potrero; ja’ chavik’tal li oy skacho torcido jun ik’al vakax¨, xi li mole.

¨__Bueno lek oy tot chibat¨, xi li kreme. Istzak ta ora ska’ ta ka’ ibat stzaktal li vakaxe. Ta jlikele snitojxa yulel li ik’al vakaxe.

¨Ja’ me li’ une¨xi li mol Juán une. ¨_¿k’ucha’al stojol le’ une jvááán? Xi li mol ´piarole.

¨Le’e $1,300 stojol xi li ajvalile. ¨¿_me jmoj yech un jvan? Me muxa xa yales jutuk? Xi li Mochilume.

¨_jmoj ja’ yech stojol, nopik me xu’, xi li mol juán une. Li mol Coctiñoe yu’un jp’el sna’ xk’opjo, mu sna’ spas epal k’op.

Li vo’otkotik une ijnopkotik ti xu’ ta jtoj li ta $1,300 pexu li vakaxe. Ikom sk’oplal ta oxib U ta xtoj li vakaxe.

Ijtombekotik smilel li vakax une. K’alal yolal ta smilik li vakaxe ikuch’kotik pox yu’un ja’ yech smelol k’alal ta smil svakax jpas abtele, oy uch’ pox. Tey ijlakankotik ve’lil. Stalel onox yech ja’ ta slakanik li slomo li vakaxe. Skuenta ch_ve’ik o li jmil vakaxetike. K’alal ita’j li ve’lile li ve’otkotik. Ikak’ bekotikto smoton ve’el li mol Juán Coctiñoe. Malemxa’ox tajmek k’ak’al ilajmeltzankotik li vakaxe. Teyxa li vayotkotik ta sna li mol ajvalile.

Ik’to tajmek li lok’otkotiktal ta yok’omal tey ta jech Nibake. Ik’to’ox li ech’otkotiktal ta bastentej. Li oxkot ka’eltik batemku’unkotike oy yikatziktal, ja’ skuchojiktal ta sjekel li vakaxe. Li yulotkotik nan ta vaxaxib ora sob ta Atz’ame.

Li Lolene xchi’uk li jme’e, li yajnil li totil me’ile. Teyxa ta xmalavanik ta jna teyta Atz’ame. Ja’o jun k’ak’al Rominko.

Tey ik’otik tajnayan jmantaletik; jsa’ nichim, jsa’ xaktoj yu’un oyxa balte’ sobta Lunex. Ali ta Lunexe ik’otikxa skotol li jch’omiletike, li jvabajometike. Iyich’ tamel li balte’e. iyu’ ve’el ta bek’et. Ja’ yech ilaj li balte’e. tzobolonkotikxa jkotokotik.

Ta ak’ubaltik xmal k’ak’al  ta Lunexe li pixkaletike li jvabajome li totil me’ile ista mik sk’elel li uale; k’alal ta k’el uale ta stijik svobik li jvabajometike. Oy jutuk uch’ pox, ti me ilaj lok’uk yual li jch’ulme’tike ta x’och muk’ta ve’el uch’ café ta pan.

K’alal me ilaj skotol le’e li batotkotik ta eklexya jkotolkotik k’u yepal viniketike yu’un oy lap ual ta slap yual li jch’ulme’tik Rosarioe: sob ik’ulman ta Martex, ali k’alal ta xlok’tal ta na li uale ta xk’otik jmusikeroetik ja’ik li buch’utik ta stijik li bandae. Chi’inbil ta x’och ta musika li uale.

K’alal me ilaj li lap uale ta xi ak’otajkotik xchi’uk li jbankilta pas abtele; ja’ li mayole.

K’alal li ech’ ta martomoale; icham li mayole ta Junio ilok’ xch’ulel ta slajel k’in San Juan. Ali mayole ta Petztoj likemtal mol Markux ch’o sbi ti kajmayole pero icham ta o’lol jabil yabtel.

K’alal ta muk’ta k’in Rosarioe skexolxa. Li moletik xchi’uk li pixkaletike isnopik buch’u xu’ ta x’och ta k’exolil; ja’ i’ayik sk’oponik ta sna li mol Maryan ti’ uk’um ta paraje tz’ube. Li mol Maryane vokol tajmek ixch’un. Tzotz isk’anik pavor li moletike. I’ayikto moletik jpas abteletik ta jteklum.

Ja’ yech un sk’exolxa mayol ijchi’in k’alal ta muk’ta k’ine.

Ali k’alal isakub osil ta Martexe ja’ chuk nichim k’in ay jnupkotiktal companiaetik ta kruz; ik’ot jch’ulme’tik Ansución iliktal ta Nibak. Ital jch’ulme’tik valalupa ta Nabenchauc. Ik’ot noxtok jch’ultotik Sangre de Cristo ta Saklum. Ik’ot noxtok li Santo Romiko ta jteklume: ja’ ik li chanchop compania ta xk’otik’ onoxe. Tey ta xk’otik ta eklexya ta xjok’ tzajik oxib k’ak’al. Ja’ ta sutik ta ak’ubaltik xmal k’ak’al ta Juevez.

Me ilaj ochuk skotol li chanchop companiae ta xbatik ve’ikuk ta jna; ta xkak’be sve’elik skotolik li martomoetik skuenta li companiaetike. Yu’un ja’ yech smelol vo’on ta jmak’lan k’alal ch laj xchotanik ta eklexya li santoetike. Li martomoetike epik ta juchop oy yajch’omik; antzetik, totil me’il yu’unik.

Ja’ yech li vo’on k’alal ta jmartomoale tey tzobolik li antzetik ta jnae ta smeltzanik vaj; ta slakanik ve’lil. Li viniketike xyal xcmuyik ta mantal ta spukik ve’lil. K’alal ta sta yorail li ve’ebale ta xve’ik noxtok skotolk li jch’omiletik ku’une.

Ta xkak’beik jun velta sve’elik li jmusikeroetik noxtoke xchi’uk yaj juntaik; ali juntaetike ja’ yajnitelik jmusikeroetik. K’alal ta xve’ike ta stijkomel oxkoj musika.

Ta xk’otik noxtok yajvabajon martomorey ta jteklum. Oxvo’o’ik li jvabajome slapojik chak xonobil ta batz’i komkon vexal spech’oj sjolik ta batz’i pok’il xchi’uk slekoj yajch’omik. Ba’yi tey ta x’ech’ik ta jna k’ucha’al ta sna martomo xkaltik. Ta krasia ta xk’opojik k’otel ta makna li yoxva’al jvabajometike.

Ja’ ta xtak’avtal ta yut makna li stot sme’ martomoe. Yech noxtok ta xtak’av ta krasia li martomoe.

Time ilaj li krasiae ta x’ochik ta yut na ta sk’opon skotol moletik me’eletik li buch’utik teyik ta yutnae. Me ilaje ta xchotiik li jvabajome. Ta x’ech’ ta ora oxib velta p’is pox.

Ta xk’opojik li jvabajome k’alal ta xuch’ik li poxe: -kich’ban tot, kich’ban me’¨, xiik.- ich’oo, xiik chtak’avik li totil me’ile xchi’uk li me’eletike.

Ti me ilaj ech’uk li oxib velta p’ise; ta xve’ik li jvabajome xchi’uk yajk’elel oxvo’ kremotik.

Oy sme’ik cha’vo’ me’eletik stamojik yan’o me’eletik ma’uk batz’i sme’ik. Ja’ nox smelol yech.

Ti me ilaj li ve’ele ta stambeik stijel svobik. Li sme’ li jvabajome ta slap xchilik ta xnopojik ech’el yo’ buy chotolik li totil me’ile ta xtomvan ta ak’ot.

Li totil me’ilku’une ch-ak’otaj. Li Lolene i’ak’otaj islap xchil. Li vo’on uke li ak’otaj ta xakitail.

Li jvabajometike ba’yixa’onox ech’emik ta eklexya.

K’alal ta xlaj li ak’ote ta x’ech’ p’isbil pox. Me laje ta xk’opoj lok’el li jvabajome.

Ta xjelav ech’el ta sna mayol. Ja’ nox yech ta spasik noxtok k’ucha’al iech’ik ta jnae. Ta krasia ch-ochik ta x’veik, ta x’ak’otajik.

Ta ik’otik noxtok ta sna itz’inal martomo rey. Ja’nox yechnoxtok ta spasik; ta krasia chk’ot k’opojikuk. Teyikxa li martomo reye li buy xch’amanojik snaik jujun martomo rey.

Li cha’vo martomo reyetike mas ba’yi ta xk’otik pero ta junox sk’ak’alil; ta Martex chuknichim k’in.

Ta xk’otik noxtok ta sna bankilal martomo rey. Ta krasia ta xk’ot k’opojikuk. Oy ve’el, oy ak’ot. Li jvabajometike jutukxa ta xve’ik yu’un nojxa xch’utiktal li buy ba’yi i’ech’iktale.

Li xvo’ jvabajome xch’amunoj snaik. Ta junox na ta x’ochik li oxvo’ike. K’alal me ilaj li vula’al yu’unik li chanib nae tey ta xk’otik ta snatukik li buy xch’amunojike. Tey ta skuxik jlikeluk li jvabajome.

Ta jlikel’oe ta xlik tambail yu’unik noxtok; li jvabajometike ta xbatik stamiktal martomo. Ja’ yech iayik stamikontal ta jna. I’ochik ta yutna oy pox.

Ti me ilaje li ech’ jtamkotik ta sna li mayole. Li k’otkotik ta sna itz’inal martomo rey. Li ech’otkotik ta na bankilal martomo rey.

K’alal ch-laj li tambaile tzobolxa chi batotikotik ta eklexya. Jtuk tikotiknox viniketik martomo, mayol, xchi’uk cha’vo’ martomo rey. Li antzetik yajnil jpas abtele ikomikto skuxik jlikeluk ta snaik.

Ti me li k’ototkotik ta yut eklexya ta x’och ak’ot. Ta xjalij li ak’ote yu’un la ta skuxbeik yo’on li jch’ulme’tike. Ja’ yech ta x’ik’ub’o li osil ta Martex primero k’ak’al k’ine.

Tey ta xch’ak sbaik jlikel ta eklexya ta xisu totkotik jkuxkotik jlikeluk ta jnatikotik jujuntal.

Mu’yuk ta xvayik skotolik li jch’omiletik li teyik ja jnae; li antzetike ta xjuch’unik ta spak’anik vaj. Li jkusinerae ta slakan ve’lil yu’un ta xve’ik’ onok skotolik li jch’omiletike.

Ta xyul ta jol li kajnile masto’ox tzeb; bik’ito’ox li sba jch’amale ja’ li Maruche. Ja’to’ox nan yich’oj oxibuk sjabilal. Li Lolene skuchoj yo ta spas k’usitik ta spas. Jun ko’ontikotik yu’un oy chapal skotol li k’usitik ta xtune; ixim, chenex, bek’et, kaxlan vaj, pox, sik’alal, azuca, skotol.

Ta o’lol nan ak’ubal skuenta tzakub osil ta melkulex ta stzobs baik li jpas abteletike: martoma, mayol, martomo rey bankilal, martomo rey itz’inal. Ta xi batotkotik jmeltzankotik muk’ta mexa yo’ buy ta xve’ik li ch’ulmoletik xchi’uk cha’vo’ yaj ixkirvano. Ali ve’ebale teyta jamaltik ta yichon kruz. Ta ve’ebal sbi li lugar li buy ta xu’ jujun jabile. Ja’ nox ta jchapkotik komel ta jk’ikotik komel muk’tik mantrex xchi’uk yav atz’am; oy yatz’mel. Xchi’uk yav nichimetik ta sba li mexae. Tey chapal chkom stuk li mexae.

Li moletike teyta xyulik ta jun kruz ta yak’ol eklexya. Tzobol ta xk’otik vakvo’ ch’ulmoletik xchi’uk chavo’ yaj ixkirvano. Xchi’uk yajch’omtak viniketik, antzetik. Xchi’uk jujun sme’elik li moletik.

Li banda musicae xchi’uk li juntaetike tzobolik ta xbatik ta kruz li buy ta xk’otik li ch’ulmoletike. Tey ta stijik xkoj musica ta skux yo’onik li moletik une.

Le me ilaje ta x’ochik ech’el ta eklexya. Ba’yi chanav li moletike; li bandae tijil ta xtal ta spat li moletike. Li moletike skotolik xchi’uk yajch’omik ta stzan skantelaik ta yut eklexya.

Skotolik li la jchavo’ mortomoetik ta xtalik ta jteklume; ta sbalik te’ teyta eklexya pero slekoj tzobolik xchi’uk yajch’omik. Ti me ilaj sbalik te’ ta eklexyae ta sk’opon sbaik ta xuch’ik spoxik.

Li junta de festejo xchi’uk li bandae ta x’ech’ik ta sna jpas abteletik: iech’ik ta jna. Ta sna mayol, ta sna pixkal. Yu’un ja’ yech smelol komem yu’unik ti moletik vo’nee paseo sbi ta castiyae. Pero junox velta ta x’ech’ik ja’ nox li ik’luman ta melkulexe. Ta xuch’ik café ta pan jujun na. Ta stijik oxkoj musica noxtok ta jujun na.

Skotolik li moletike, li martomoetik xchi’uk yajvabajomik tey ta smalaik tzakub osil ta eklexya.

Ti me isakub li osile tzobol ta xlok’ik ta eklexya skotolik moletik, martomoetik xchi’uk yajvabajomik ta xbatik ta krasia ta jnakotik k’uchal jpas atelonkotik; ta stamtal ta jna, ta sna mayol, ta nsa martomo rey tiz’inal, ta sna martomo rey bankilal. Ali krasiae ta xjalij nan jun ora ta jujun na yu’un skotool jpas abteletik ta xjelavik ta krasia.

Li ta jup’ej snaik li jpas abteletike ta snaik li k’ucha’al vo’on, mayol, cha’vo’ martomo rey; ja’ ta xtak’av ta krasia li totil me’el ku’unkotik jujuntale.

Me ilaj skotol xchanibal na li krasiae; li moletike, li ixkirvanoe, li 12 martomoetike xchi’uk yajvabajomik. Yaj pixkalik tzobolxa ch-batik yo’ buy li muk’ta mexa meltzabile. Chaplxa ta ba mexa chk’ot staik skotol li ve’lile.

Ali ve’liletike vo’on ta xkak’kotik ta cha’vo’ xchi’uk li mayole. Oy café ta pan vo’ uch’il sbi.

Li yorail li ve’el ta muk’ta mexae ta baluneb ora sob. Tey ta stij svobik cha’ chop jvabajometik: yajvabjom martomo rey, yajvabajom martomoetik pero jelem li zonik ta juchope.

K’alal ta stamik li ve’ele ta xak’be krasia ve’lil li stot sme’ li mayole; tey va’al ta bail ta syales sk’ob ta sk’opon kajvaltik ta xak’be ta seña oxib kruz ta sba li mexae.

K’alal ch-laj li ve’ele ta xbatik ti buy xch’amunojik snailik juchope. Ja’xa sna’oj stukik k’usi ora ta xbatik ta eklexya xchi’uk yajvabajomik li martomoetike. Slekoj stzoboj sbaik li martomoetike.

Ta o’lol k’ak’al ik’otik skotolik li martomeotik xchi’uk yajvabajomik, yajch’omik tzobolik k’otel ta jna ibatik sbalik te’ tey ta yav kaxa ta jnae. Yich’ojik k’otel ep nichim, ch’ib, kantela, spoxik.

Li vo’on xchi’uk jtot jme’e ja’ xkaltik li totil me’ile tey ta jmalakotik ta jna. Ta stijik svobik ta yut jna k’alal yolal li balte’e. k’alal ilaj li balte’e ikak’beik sve’elik skotolik li 12 martomoetike, li jvabajome. Xchi’uk skotol yajch’omtak.

K’alal ilaj li muk’ta ve’ele; li jvabajometike istambeik stijel svobik. Li martomoetike li yik’ik ta ak’ot. Yech noxtok li yajnil li martomo jch’ulme’tike; iyik’ ta ak’ot li Lolene. Li ak’otajkotik ta vob jkotolkotik tey ta yut jnae. Li ak’ote ijalij nan junuk ora.

K’alal ilaj li ak’ote ilok’ik ech’el li martomoetike tzobol ibatik ta eklexya.

Li vo’on xchi’uk li jtot jme’e tey li komotkotik ta jnatikotik jlikeluk.

Li batotkotik ta eklexyanoxtok xchi’uk li jtot jme’e li yajnile xchi’uk li kajnile. Jlapojkotik jxakitakotik xchi’uk li jtot jme’e. Li cha’vo’ antzetike slapoj xchilik.

Li martomo reyetike tey komemik ta eklexya xchi’uk li yajvabajomike. Li k’otkotik un, li ochotkotik ta ak’ot. Li stot sme’ jpas abtele mu’yukbuy ch-ak’otajik li ta yut eklexyae. Teynox chotajtik ta bail. Ja’nox ch-ak’otajik li chanvo’e; cha’vo’ jpas abtel ta Atz’am; cha’vo jpas abtel martomoreyetik xchi’uk kajnilkotik.

K’alal me ilaj ak’ote ch sutokotik ech’el ta jnakotik jlikeluk.

Ta jlikel’o noxtoke ta jtzobjbakotik ta yut li eklexyae.

Li ch’ul moletike tey tzobolik slekoj ta muk’ta yaxal mexa. Ta xch’ak sbaik lok’el cha’vo’ rejiroletik xchi’uk yajtamporeroik chba stamiktal li ach’ martomae ja’ li jk’exol xkaltike. Ta xik’ik ech’el ta eklexya chbat yich’ juramentu ta yut eklexya. Ja’ ta xak’ juramentu li mol alkaltee tey ta yichon li muk’ta mexae yo’buy tzobolik li moletike.

Tey tzobolik skotol moletik xchi’uk jpas k’opetik ta kavilto. Li jpask’opetike ta xak’ik juramentu ta puro k’opetik nox.

Te me ilaj yich’ li juramentu ta yichon li muk’ta yaxal mexae; ta xjelav ech’el ta yichon altal tey ta x’ak’bat ta señail oxib ch’ul kruz ta sjol li ach’ martomoe.

Ti me ilaj skotol li smelol li juramentue; li martomoreyetike ta x’ik’e ech’el ta ak’ot yo’ buy li jvabajome; tey chi xchi’inotkotik ta ak’ot.

Ta jlikel’o noxtoke ta xk’ot li ach’mayole; ja’ nox yech smelol ta xich’ juramentu noxtok k’ucha’al iyich’li itz’inale. Me ilaj yich’ juramentu li ach’mayole; ta xkik’ tikotik ta ak’ot noxtok. Ta tzobolxa chi ak’otajkotik xchi’uk ach’ jpas abteletik; ja’ li jk’exolkotike.

Ti me ilaj smelol skotol li zone; tzobol chi lok’otkotik ta eklexya ta xi batotkotik ta ilna sbi. Ta jna; ta sna itz’inal martomo rey; ta sna bankilal martomo rey; ta sna mayol. Ja’ li chanib nae puro ak’ot ta vob. Oy uch’ pox kapal ta telimon. Capon sbi yu’unik. Bak’intik ta xal beik tutz. Ali tutze ja’ li buch’u ma’uk lek tzakal vinike. Skuentaxa ixtol k’op li tze’eje.

Ti me ilaj xchanibal na li ak’ote ta jch’ak jbakotik chba jkuxkotik ta jnakotik jujuntal. Ja’ yech’ yepal smeloltak i’ech’ ó li jun k’ak’al Melkulex ixperex k’ine. Pero ech’em xa’ox o’lol ak’ubal ta xlaj li smelol li ixperexe.

Ijkuxkotik nan junuk chi buk ora ta jnakotik ta oxib ora ik’luman ta Juvez ta jtzojbakotik ta sna li bankilal martomo reye; yu’un ta jtz’akubtaskotik yav ak’al. Ta xich’ chukbel tzajal vo’tus nichim ta yalkual li yav ak’ale. Ja’  slikojik ta sk’obik li cha’vo martomoreyetik k’alal chi batotkotik ta mak pozoal Atz’ame. Ep smeloltak li k’alal ta stz’aki li yav ak’ale. Ta xkax’ jpoxkotik jchanva’al kotik. Li bankilal martomo reye ta xak’ skafe ta pan.

K’alal yolal ta smeltzaj li yav ak’ale oy vob. Me ilaje oy ak’ot. Me ilaj li ak’ote tzobolxa chi batotkotik ta eklexya pero sakxa’ox osil.

Teyika’uk li yajniltak li jpas abtele ja’ li kajnilkotik xkaltike; slapojik xchilik. Tzobol chi lok’otkotik ta eklexya. Ta xi batotkotik yo’ buy li pozoal Atz’ame. Ta música banda xchi’uk ta batz’i zon.

Yaj pixkalik martomoetik ta jteklum ta smakik li pozoal Atz’ame xchi’uk li kaj pixkalkotik tey skuenta li parajee.

Skotolik li ch’ul moletik xchi’uk li ixkirvanoe; li totil me’iletike tey chotolik ta stz’el li  pozoe.

Li jvabajom skuenta martomo rey ta stijik svobik, ta xi ak’otajkotik xchi’uk li martomo reyetike.

Li 12 martomoetik talemik ta jteklume slekoj tzobolik xchi’uk yajvabajomik. Li antzetik ku’unkotike tey chotolik slapoj xchilik; mu’yukto ta x’ak’otajik.

Li yajvabajom li martomo reyetike ta slok’esik mantal xchi’uk li stot sme’ martomoretik; ta x’ech’ muk’ta p’is pox. Slekoj ta x’ech’ cha’vo’ jp’is pox viniketik skuenta skotol viniketik li buch’utik teyik ta stz’el li pozoe. Ba’yi ta xanav jun bik’it p’is; tijil ta xtal ta patil jun bazo noj ta pox. Li martomo reyetike suj skotol li krixchanoetik ti yu’un ak’u yuch’ik li poxe. Li buch’u ta xuch’ik onoxe. Tey ta xyakubik. Li buch’u mu sk’ane ta xjatav lok’el.

Ja’ nox yech noxtok li skuenta antzetke ta x’ech’ bik’it p’is xchi’uk jun bazo, pero yajnil-tak martomo reyetik ta sp’isik li poxe skuenta skotol antzetik.

Li buch’u ta xuch’ li poxe me jun vinik o me jun antz ta xuch’ik chib bik’it p’is; chib bazo, yu’un ta xak’ik jun bik’it jun muk’ ja’ li bazoe jujun martomo reyetik; bankilal; itz’inal.

Li mayol ta Atz’ame ta xak’ yakilvo’ tijil ta xbat ta spat li buch’u ta sp’is li bazoe. Li yakil vo’e skuenta ta sbatesobil li poxe. Pero jch’omiletik nox ta sp’isik li poxe. Li yakilvo’e ta xalu ta xak’ik pero mu’yuk ta xlaj nupbilnox ta xalu li yakilvo’e.

Li vo’on martomone mu’yuk buy ta xkak’ p’is pox. Yu’un la ja’ yech smelol ti ja’ nox ta xak’ik li oxvo’e; cha’vo’ martomoreyetik jun mayol.

Ta x’ech’ik yak’ik uch’imo’ kapal ta asuka ta muk’ta pisis boch; ta xak’ik li martomo reyetike; li mayole; li vo’on martomo jch’ulme’tikone.

Chanib pisis boch ta xanav puro jch’omiletik ta xak’ik ech’el ta skotol krixchanoetik. Pero nupbilnox, mu’yuk ta xich’ lajesel skotol.

Bueno ja’ yech smelol skotol li kostumbreetik k’alal ta x’ech’ li k’in Rosario ta Atz’ame.

Li musika skuenta banda tey ta stijik ta stz’el li pozoal Atz’ame. Tey ta xchik’ik toritoetik noxtok. Ja’ ta xi’ik ‘o jutuk li krixchanoetik.

Ti me ilaj skotol li smeloltake: ta xalik mantal li jvabajometike, li totil me’iletike, li pixkaletike; ta xo’ chik ta yut eklexya skotolik li jpas abteletike xchi’uk skotol martomoetik talemik ta jteklum yajvabajomik; yaj pixkalik; ta xchol sbaik skotolik.

Li vo’on martomo jch’ulme’tikone ba’yi chi xanav tijil ta xtal mayol, martomo rey, itz’inal, ankilal. Antzetik yajniltk jpas abteletik; tijil ta xtal jvabajom; banda musika.

Li vo’onkotik xchi’uk li martomo retike li jvabajom skuenta martomo reye tey ta xiko’totkotik stz’el altal.

Li martomoetik talemik ta jteklume xchi’uk li yajvabajomike tey ta xk’otik ta mas olo ta stz’el ti’ eklexya.

Li ch’ulmoletik xchi’uk ixkrivanoetike tey ta xk’otik ta muk’ta yaxal mexa ta xchotiik ta skux yo’onik jlikeluk.

K’alal ta stamikxa’ox li ak’ot li martomoetike ibat yik’ikon ech’el ta ak’ot yo’ buy li yajvabajomik li martomoetike. Li vo’on xchi’uk li kajnile jtuktikotik li batotkotik ta cha’vo’. Yu’un la ja’ yech li smelole. Li vo’one tzobol li ak’otajkotik xchi’uk skotol li 12 martomoetike.

Ja’ nox yech li kajnile tzobol i’ak’otajik xchi’uk li yajnilik li martomoetike. Pero jkonox ta zon ta jchi’inkotik ta ak’ot li martomoetik talemik ta jteklume.

Time ilaj li smelole ta xi sutotkotik ech’el yo’ buy komemik li martomo reyetike. Tey tzobol chi ak’otajkotik’ onox xchi’ukik.

Skotolik li martomoetik ta sutik ech’el ta jteklum tzobol ta xbatik xchi’uk yajvabajomik, yajpixkalik; stot sme’ik; yajch’omik. Ta yokik ta sutik muyel ta jteklum.

Ja’ nox yech noxtok li moletike ta sutik ech’el ta jteklum tzobolik ech’el xchi’uk yaj ixkirvano; jten kamaro skotol yajch’omtak. Malemxa k’ak’al ta sutik ech’el li ta k’ak’al Jueves ta slajel mak Atz’ame.

Tey nan ta vukub ora xmal k’ak’al ta sutik ech’el noxtok li companiaetik talem ta Nibak. Talem ta Nabenchauk. Ta tam pol ta ama ta sutik ech’el.

Li vo’one xchi’uk li mayole ta xlok’ jbeilta skotik ta kruz xchi’uk kajvabajomkotik slekoj; kajtamporerokotik slekoj noxtok. Tey nox chi sutotkotiktal ta kruz ta nupob ornamento ta sti’il paraje.

Ti me ilajlok’eskotik  li cha’ chop companiae ta xi sutotkotik ech’el ta eklexya. Ti me ilaje ta xi batotkotik ta jna xchi’uk li jvabajometike, li jtamporeroetike ta x’och jun muk’ta ve’el ta komon xchi’uk skotol kajch’omtak.

K’alal ta xlaj li ve’ele ta xa jkuxkotik chi vayotkotik jlikeluk.

To jch’uxuv sob ik’luman ta Yernex ta chanib nan ora ta jtzob jbakotik ta chanvo’: cha’vo’ martomo rey jun mayol martomo jch’ulme’tik k’ucha’al vo’on xkaltik ta tzobol chi batotkotik ta  sna li jvabajome ta jtojkotik ch’uxuv. Li ch’uxuve ja’ li yak’il vobe. Ta jtojkotik ta tak’in pero muxa jna’ k’u yepal ti vo’nee. Ja’ nan yech xkaltik k’ucha’al oxibuk sien pexu lavie. Pero ta yoxibalxa vob; biolin arpa kitarra.

Ta xkich’kotik ech’el jujun limete jpoxkotik xchi’uk vo’ uch’il. Li vo’ uch’ile café ta pan chapal ch_bat ta pisis boch volbilta tovalya; xchi’uk jun caja sik’alal ta xkich’kotik.

K’alal chi k’ototkotik ta sna li jvabajome ta xk’ot jk’oponkotik jkotolkotik;

-¿me li’ote tot? -¿ me li’ote me’? xi chi otkotik chi k’opojotkotik. Yu’un ja’ yech smelol tot me’ xkutkotik li jvabajome xchi’uk li yajnile.

-Ak’o pertonal jset’uk jutebuk tot me’ ta xka’ikotik k’u yepal kilkotik jyakotik stojol ti yak’il ti ch’ul vobe ti ch’ul zone i’ech’ ó ijelav’o smuk tak’in smuk’ta pascua ti ch’ul vinajelal antze? Xkutkotik li jvabajometike. Ta jvuchankotik ta yichon li jvabajome, ta xkak’bekotik li vo’ uch’ile.

Li jvabajometike snopojikxa’onox ba’yi k’uyepal tzk’anbeik stojol li yak’il svobike. Ja’ xanox ta xal k’u yepal li bankilal jvabajome.

Li vo’onkotik xchi’uk li martomo reyetike ta jtzob jtak’inkotik un ta jtokotik li ch’uxuve.

Li jvabajome ta stambiek stijel svobik ta xal mantal ak’u p’isuk li poxe.

__Kuxa vo’onik jlikeluk cha’ likeluk stalel slikel onox? Xiik li jvabajome. Ali kux’o one: ja’ li ak’ote.

Li vo’tkotik une ta jlap jxakitakotik ta jtamkotik ak’ot tey ta sna li jvabajome ti buy xch’amunojik snailike. Tey ta sakub osil ku’unkotik ta sna li jvabajome.

K’alal me ilaj li ak’ote ta xi sutotkotik ta jnatikotik jujuntal tey ta jkuxtikotik jlikeluk.

Tey nan ta o’lol k’ak’al li ta Yernexe ta x’ech’ik ta vula’al ta sna jpas abteletik li jvabajometike.

  1. Ba’yi ta x’ech’ik ta jna k’ucha’al martomo jch’ulme’tik.
  2. Ta x’ech’ik noxtok ta sna mayol
  3. Ta x’ech’ik ta sna itz’inal martomo rey
  4. Ta x’ech’ik ta sna bankilal martomo rey

Li ta jujun nae ta xve’ik li jvabajometike. Ti me ilaj li ve’ele; li jvabajome ta stombe xchapel svob ta xalbe li sme’ike ta ak’u yik’ ta ak’ot li yajnil li martomoe xchi’uk li yajnil li stot sme’ li martomoe.

Ta xal li jvabajome:-abolajanik jlikeluk kuxo avo’onik? Xi yutokotik xchi’uk li jtot jme’e. li vo’onkotik jna’ ojkotik xa’onox; ta jlap jxakitakotik.

Ja’ yechik uk li Lolene islapik xchilik xchi’uk li yajnil li jtot jme’e. ijtamkotik ak’ot tey ta yut jna.

K’alal ilaj li ak’ote ijlok’ jxakitakotik. Li antzetike islokik xchilik uk. Li jvabajometike ibatik ta sna mayol. Li vo’onkotik xchi’uk li jtot jme’e, li kajnile tey li komotkotik ta jnatikotik.

Ja’nox yech ta x’ak’otajik li jpas abteletik k’alal ta xk’otik li jvabajom ta snaike.

K’alal ta xlaj yu’unik vula’al li jvabajome; ta skuxik tey ta snaik li buy xch’amunojike.

Ta masxa xmal k’ak’al ta jtamkotik ILNA:

  1. Ta sna martomo jch’ulme’tik k’ucha’al vo’on.
  2. Ta sna mayol ja’ li jbankilal ta pas abtele.
  3. Ta sna martomo rey itz’inal.
  4. Ta sna martomo rey bankilal.

Ali ilnae; ta tzobol chi xanavotkotik xchi’uk jvabajom skotol jpas abtel xchi’uk kajnilkotik slapoj xchilik; xchi’uk totil me’il ku’unkotik. Oy muk’ta ak’ot ta jujun na. Oy uch’ pox, uch’ kapon, ali kapone: kapal ta te limon li poxe. Ja’ yech ijpaskotik li ta xmal k’ak’al ta yernexe.

K’alal me ilaj li ak’ot ta xchanibal nae, ta jch’akjbatikotik chi sutotkotik ech’el ta jnatikotik jujuntal chi vayotkotik jlikeluk.

Ta Savaro sk’ak’alil ta xjam li pozoal Atz’ame.

Ali ta Savaroe ik’to ta jtzobjakotik ta sna li bankilal martomo reye. Ti ilaj tzobjbakotik ta xi k’ototkotik ta sna jvabajom. Tzobol chi batotkotik ta eklexya. Ti me teyotkotik xa’ox ta yut eklexyae ta stijik jlikeluk svobik li jvabajometike.

Ta tzobol chi lok’otkotik ta eklexya chi batotkotik yo’ buy li pozoal Atz’ame. Teyik uk li pixkaletik skuenta li eklexyae. A li pixkaletik une ta stambiek sjamel li pozoe. K’alal ch-laj sjamike ta spech’ik lek li pope. Ta slok’esik yav ak’al ta yut li pozoe: yu’un tey sjok’anojik ta ch’ojon alku’ yav ak’al ta yut li pozoe. Tey ‘onox komem ti k’ucha’al ismakik ta Juevese.

Li yav ak’ale ja’ ta slik ta sk’ob li martomo reyetike. Ali pop skuenta imak’o li pozoe; ja’ ta sjelp’un li mayole. Ja’yech yich’ojik k’alal ta xu’ li ak’ote. Oy muk’ta ak’ot tey ta stz’el li pozoe Atz’ame. Oy uch’ pox ta muk’ta bazo xko’olaj k’ucha’al ispasik ta jverese.

K’ajomxanox oy vob xchi’ tampol. Ch’abalxa li bandae yu’un ta Jueves’onox xmal k’ak’al ta sutik ech’el ta snaik ta San Lukax.

K’alal ta xlaj skotol li smelol li jam Atz’ame, tzobol ta xi ochotkotik ech’el ta yut eklexya pero malemtik xa’ox k’ak’al un.

Li ta yut eklexyae tey ta xu’ muk’ta ak’ot; ta x’ak’otajik li yajniltak li jpas abteletike slapojik xchilik.

K’alal ta xlaj li ak’ote ta xi lok’otkotik ech’el chi batotkotik ta ilna: ta sna martomo jch’ulme’tik; ta sna martomo reyetik xcha’va’al. Ta slajebe ta sna mayol; tey ta xkom li yav ak’ale.

Ali pope tey ikom ta jna. Yu’un la ja’ yech smelol. A antzetik yajniltak li jpas abtele ta sutik ech’el ta jnatikotik jujuntal.

K’alal ta xlaj li ak’ot ku’unkotike ta o’lol xa’ox ak’ubal xmal k’ak’al ta Savaro ta jkuxkotik un.

Sob ta Romiko:

Li jvabajometike ta to x’ech’ik ta vula’al ta jnatikotik ta xchanibal na; li vo’otkotike teyxanox ta jmalakotik ta jnatikotik jujuntal. Li jvabajometike ta xkak’bekotik sve’el; ta xve’ik xchi’uk yajch’omtak.

K’alal ta xlaj li ve’ele ta xi ak’otajkotk xchi’uk li kajnile; xchi’uk li jtot jme’e; li sme’ jvabajome. Slajeb ak’ot skuenta i’ech’o li muk’ta k’ine.

K’alal me ilaj li ak’ote ta xk’opojkomel li jvabajometike. Li vo’otkotike tey chi komotkotik ta jnatikotik.

Ta x’ech’ik ta sna li mayole; ja’ nox yech ta spasik k’ucha’al i’ech’ ta jnae: oy ve’el, oy ak’ot.

Ta x’ech’ik ta sna martomo reyetik bankilal itz’inal.

K’alal me ilaj k’opojuk komel ta xchanibal na li jvabajometike; ta xbatik ta eklexya ta stij svobik pero malemxa’ox k’ak’al un.

Ti me ilaj yu’unik li zone ta sk’oponik komel li jch’ulme’tike yu’un ilaj’o ti smuk’ta k’ine.

Ta xlok’iktal ta eklexya ta stijik svobik. Ta yokik ta sutik k’alal jteklum. Ta la stijik ech’el svobik sjunul li bee k’ucha’al xk’ot’o kalal jteklum.

Pero ta skuxik ech’el ta jujun kruzetik: k’ucha’al ta ch’ivit kruz; ta xlok’ yo’onton; ta muk’ta kruz ta jteklum. Tey la xk’otik eklexya ta Eskipula. Yu’un la tey ta smalaik ta xk’otik li martomo reyetike.

Mas tz’akal jutuk ta xlok’ik ta eklexya li martomo reye.

Li martomo reyetike mas tz’akal ta xlok’ik. Tato sk’oponik komel ti buch’utik teyik ta yut eklexyae. Ta sk’oponik komel li jch’ulme’tike. Ta yokik ta sutik ech’el k’alal jteklum. Pero ta skuxik ech’el ta jujun kruzetike. Tey la tzobol ta xk’otik ta Eskipula. Tey ch-k’ot stasbaik xchi’uk li yajvabajomike. Tzobolikto ta xbatik ta snaik li martomo reyetike.

Li jvabajometike; tzobolik yoxva’alik ta sutik ech’el ta sna li bankilal jvabajome. Teyto la xch’aksbaik li yoxva’alike.

Li martomo reyetike ja’ to la ta xch’ak yajch’omtak sob ta Lunex.

Li vo’on k’ucha’al martomo jch’ulme’tikone xchi’uk li mayole; ta xk’otik kajvabajomkotik slekoj xchi’uk jtamporeroetik; ta xbat jlok’eskotik ta kruz li compania talem ta Saklume. Yu’un yech’onox jujun jabil ja’to ta Rominko ta sut ech’el eklexya ta Saklum.

Teynox chi sutotkotik ta kruz ta sut kak’tikotik ta eklexya li banterae. Me ilaje ta xkik’ ech’el ta jna li jvabajometike li jtamporeroetike ta xkak’be sve’elik, ta xi ve’otkotik ta komon. Ti me ilaj li ve’ele ta sutik ech’el ta snaik.

Yech noxtok li kajch’omtake ta sutik ech’el ta snaik. Ja’ yech ilaj’o li smuk’tak’in li jch’ulme’tik Rosario ta Atz’ame.

Jtuktikotik xa li komotkotik xchi’uk li kajnile: ja’ li Lolene. Teyto li xchi’inik li jme’ jtote li ve’otkotik ta komon yu’un oyto ispas sovrail ve’liletik xchi’uk ul. Lubemonkotik li komotkotik yu’un jaltajmek li k’ine; vaxakib k’ak’al mu’yuk lek li vayotkotik naka xanbal, naka ak’ot.

Ijk’oponan ech’el li kajch’omtake; koli yalik i’abolajik iyak’ik svokolik ta mantal ta takel ta nutzel; mu’yuk lek ivayik. Ja’ yech ilaj li k’ine.

 

 

 

 

 

 

 

 

Acerca de admin

Lives in Mexico and works on migration and development, and works on image texts. Vive en México y trabaja en temas de la migración y desarrollo. Por aparte hace arte con imágenes y textos.
Esta entrada fue publicada en Uncategorized. Enlace permanente.